درباره موسی کلیم الله، پیامبری و گفتگو با خدا/فضیلت گفتن و شنیدن

خبرگزاری مهر، گروه فرهنگ و ادب _ طاهره طهرانی:وَکَلَّمَ اللَّهُ مُوسَی تَکْلِیمًا (نساء، ۱۴۶) گفتگو قابلیت شگفت انگیزی دارد. یک گفتگوی ظاهراً ساده کارهای زیادی می‌کند، روایت‌های فردی طرفین را نشان‌می‌دهد، فاصله‌ها را پر می‌کند و به آنها معنا و ظرفیت می‌بخشد، زیر و بم و لایه‌های وجودی شخصیت‌ها را آشکار می‌کند و…

آنچه در پیشانی این متن نوشته شده نیمه کوچک‌تر آیه ۱۶۴ سوره نساء است که پروردگار در میانه گفتگو با خاتم پیامبرانش _محمد مصطفی (ص) _ اشاره می‌کند به داستان‌های پیامبرانی که نامشان برده شده یا برده نشده، نهایتاً از حضرت موسی نام می‌برد که با او به صورتی ویژه سخن گفته است وکلیم الله توصیفی شایسته برای اوست. این ویژگی خاصِ سخن گفتن با خدا و سخن شنیدن از جانب او بیانگر این است که بیشترین داستان‌ها و مثال‌ها از میان پیامبران پیشین مربوط به موسی و بخش‌های مختلف زندگی پرماجرای اوست.

شیوه خاص قرآن در بیان نمایشی، تصویرسازی و شخصیت پردازی از طریق گفتگوها بین شخصیت‌های داستان با موسی، روایت و مثال زدن داستانهای او و بیان رخدادها در سُوَر متعدد و به گونه‌های مختلف و نهایتاً گفتگوی پروردگار به عنوان راوی با فرستاده خود _و البته هرآنکس که بعد از او این کتاب را قرائت کند_ بهترین شیوه برای برقراری ارتباط و درونی کردن معنا برای مخاطب به معنای عام است. شیوه‌ای که بعدها هوشمندانه در ادبیات تعلیمی و عرفانی و حماسی و اجتماعی ما نیز به کار گرفته شده است.

پرداخت و شناخت شخصیت‌ها از خلال گفتگوها

حضرت موسی (ع) و ماجراهای پرتعداد و فراز و فرود رویدادهای زندگیش از نخستین روز تولد و واقعه دراماتیک رها کردن نوزاد بر روی رود پهناور نیل تا برگزیده شدن به پیامبری و داستانهای او با بنی اسرائیل و… مضمون بسیاری از آیات قران است.

در تمام این داستان بلند که در ۲۶ سوره مستقیماً به آنها اشاره می‌شود گفتگوهای بسیاری رد و بدل می‌شود که از خلال آنها شخصیت‌ها پرداخته و شناخته می‌شوند. مادر موسی و خواهرش، همسر فرعون و فرعون، ماجرای موسی با مرد قبطی، فرار و گفتگوی موسی با دختران شعیب و خود شعیب، بازگشت به مصر و برگزیده شدنش به پیامبری، فرمان الهی و شرایط ورود به وادی مقدس طوی و دریافت وحی از طریق آتشی در درخت سبز، برگزیدن هارون و مأموریت در بازگشت به مصر و مقابله با فرعون و اشراف مصر، گفتگوی سه گانه موسی و فرعون و جادوگران، کوچاندن بنی اسرائیل و سرنوشت فرعونیان و نهایتاً ماجراهای او با قوم خود… سرشار از گفتگوهایی‌ست که داستان را به گونه‌ای نمایشی پیش می‌برند؛ چنانکه مخاطبی که این آیات را می‌خواند تصاویر را در ذهن می‌بیند و با موسی همراه می‌شود و به طور نسبی احساس او را در موقعیت‌های متفاوت تجربه می‌کند.

هم کلامی موسی (ع) با پروردگار و نگاه به دوره و داستان‌های پیامبری او

به جز آیه فوق‌الذکر خداوند در آیه ۴۱ سوره طه بار دیگر تاکید می‌کند که موسی را ویژه برای خود ساخته به وجود آورده است: «وَاصْطَنَعْتُکَ لِنَفْسِی» تو را برای خودم ساخته‌ام. این آیهء کلیدی در میانه آیه‌هایی است که گذشته موسی را به او یادآوری می‌کند و سپس برنامه و مأموریت آینده او را ابلاغ می‌کند. کار ویژه آن گویی تسلی دادن و دلگرم کردن اوست، یادآوری اینکه در گذشته به گونه‌ای شگفت انگیز و معجزه وار حمایتت کردم و زنده‌ات نگهداشتم و با سعی خواهر به آغوش مادر بازت گرداندم و رشدت دادم و در کانون قدرت پرورشت دادم و امنیت و آرامشت بخشیدم؛ پس بدون نگرانی و ترس با برادرت به سوی فرعون برو و آنچه فرمان من است را اجرا کن. دوباره و دوباره خواندن آیه‌ای اینقدر کوتاه و این همه تأثیرگذار وجدآور است، به خصوص که آیه‌های قبل و بعدش آیه‌هایی طولانی هستند و این جمله کوتاه و تأکیدی گویی ایستگاهی است برای تنفس میان هیاهو و هیجانات قبل و بعد خود.

هم کلامی موسی (ع) با پروردگار و نگاه به دوره و داستان‌های پیامبری او از منظر گفتگو -که مهمترین ویژگی و لقب او نیز هست- موجب دوباره خواندن آیات و سوره‌هایی شد که به این پیامبر بزرگ اشاره دارد؛ این مرور دوباره ذهن را روشن و کام را شیرین می‌کند.